Kỹ thuật tưới nước cho lúa theo quy trình “Ngập – Khô Xen Kẽ”: Chìa khóa vàng cho nền nông nghiệp bền vững

Trong bối cảnh giá xăng dầu leo thang và nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), việc duy trì mực nước ngập thường xuyên trên ruộng không còn là giải pháp tối ưu. Thực tế cho thấy, nhiều bà con vẫn giữ thói quen “thấy ruộng cạn là bơm”, vô tình làm tăng chi phí sản xuất, đồng thời khiến cây lúa yếu ớt, dễ đổ ngã và ngộ độc hữu cơ.

Đã đến lúc chúng ta cần một cuộc cách mạng trong tư duy canh tác. Kỹ thuật tưới nước cho lúa theo phương pháp “Nông – Lộ – Phơi” hay khoa học gọi là Ngập – Khô xen kẽ chính là chìa khóa giúp bà con giải quyết bài toán khó này. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp quy trình quản lý nước chuẩn chuyên gia, giúp bà con tiết kiệm đến 30% chi phí bơm tưới mà năng suất lúa vẫn tăng vượt trội.

Tại sao phải thay đổi tư duy từ “Tưới Ngập” sang “Tưới Thông Minh”?

Lúa là cây ưa nước, điều đó đúng. Nhưng ưa nước không có nghĩa là lúc nào cũng phải sống trong ngập úng. Hiểu rõ sinh lý của bộ rễ lúa là bước đầu tiên để bà con làm chủ kỹ thuật canh tác.

Ảnh hưởng của nước đến sinh lý cây lúa

Bộ rễ lúa cũng như con người, cần oxy để “thở” (hô hấp). Khi ruộng ngập nước liên tục, lượng oxy trong đất bị cạn kiệt. Rễ lúa buộc phải chuyển sang hô hấp yếm khí, quá trình này sinh ra các chất độc như H2S (mùi trứng thối), Axit hữu cơ, Sắt nhôm…

Nếu tình trạng này kéo dài, rễ lúa sẽ chuyển từ màu trắng sang màu vàng, rồi đen và thối rữa. Cây lúa bị “nghẹt rễ”, lá vàng, kém đẻ nhánh và còi cọc.

Tác hại của việc giữ nước ngập liên tục

Theo kinh nghiệm nhiều năm lội ruộng của tôi, những ruộng lúa ngập nước quanh năm thường đối mặt với các vấn đề nghiêm trọng:

• Lúa yếu cây, dễ đổ ngã: Do đất luôn mềm nhão, rễ lúa chỉ ăn lan trên mặt đất để tìm oxy chứ không cắm sâu xuống tầng dưới. Gặp gió lớn, lúa rất dễ bị tróc gốc hoặc sập dây chuyền.
• Sâu bệnh hoành hành: Môi trường ẩm ướt liên tục là “thiên đường” cho rầy nâu tích lũy mật số và nấm bệnh đạo ôn, khô vằn phát triển mạnh ở phần gốc lúa.
• Thất thoát phân bón: Nước ngập làm phân đạm dễ bị bốc hơi và rửa trôi, gây lãng phí lớn.

Lợi ích kinh tế và môi trường của AWD

Kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (Alternate Wetting and Drying – AWD) đã được chứng minh thực tế tại hàng nghìn mô hình ở ĐBSCL.

• Tiết kiệm nước: Giảm lượng nước tưới từ 30 – 40% so với tưới ngập truyền thống.
• Tăng lợi nhuận: Giảm chi phí nhiên liệu bơm nước, giảm công lao động canh nước.
• Bảo vệ môi trường: Giảm phát thải khí Metan (CH4) gây hiệu ứng nhà kính – một tiêu chí quan trọng để lúa gạo Việt Nam đạt chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính (như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao).

Nguyên lý cốt lõi của kỹ thuật tưới “Ngập – Khô xen kẽ” 

Nguyên lý của phương pháp này rất đơn giản: “Chỉ bơm nước khi cây lúa thực sự cần”. Thay vì giữ nước ngập, chúng ta luân phiên giữa các đợt ngập nước và để ruộng khô nứt chân chim. Nhưng làm sao biết khi nào ruộng khô đến mức cần bơm? Chúng ta không thể nhìn bằng mắt thường trên mặt đất.

Công cụ theo dõi mực nước: “Cây thước thần kỳ” từ ống nhựa

Để áp dụng AWD chính xác, bà con cần một dụng cụ đơn giản gọi là ống nước ruộng (Field water tube). Bà con hoàn toàn có thể tự chế tại nhà.

• Vật liệu: Một đoạn ống nhựa PVC đường kính 10-15cm, dài khoảng 25-30cm.
• Cách làm: Đục nhiều lỗ nhỏ (đường kính 5mm) xung quanh thân ống, cách nhau 2cm. Chừa lại khoảng 10cm ở phần trên không đục lỗ.
• Cách đặt: Chôn ống xuống ruộng ở vị trí bằng phẳng, dễ quan sát. Chôn sao cho phần không đục lỗ nằm trên mặt đất, phần có lỗ nằm hoàn toàn dưới lòng đất. Moi hết đất bên trong ống ra để nước trong ruộng chảy vào ống qua các lỗ.

Cách xác định ngưỡng tưới chuẩn xác

Khi mực nước trong ống tụt xuống thấp hơn mặt ruộng 15cm (tức là nhìn vào ống không thấy nước hoặc mực nước xuống rất sâu), đó là lúc rễ lúa bắt đầu thiếu nước.

• Hành động: Bơm nước vào ruộng cho ngập khoảng 3-5cm.
• Chu kỳ: Sau đó để nước tự bốc hơi và thấm xuống đất cho đến khi mực nước trong ống lại tụt xuống -15cm thì mới bơm tiếp.

Nguyên tắc “3 Đúng” trong tưới nước

Để kỹ thuật này phát huy hiệu quả tối đa, bà con cần nhớ kỹ:

1. Đúng lúc: Không phải lúc nào cũng để khô. Giai đoạn lúa trổ bông bắt buộc phải có nước.
2. Đúng lượng: Chỉ bơm vừa đủ ngập mặt ruộng 3-5cm, không bơm quá sâu gây lãng phí.
3. Đúng cách: Kết hợp rút nước với bón phân và làm cỏ để tối ưu công lao động.

Quy trình quản lý nước chi tiết theo từng giai đoạn sinh trưởng

Cây lúa có những giai đoạn “khát nước” và những giai đoạn “cần thở”. Dưới đây là lịch trình tưới tiêu chi tiết cho một vụ lúa 90-100 ngày.

Giai đoạn 1: Từ gieo sạ đến 7 ngày sau sạ (Giai đoạn mạ non)

Đây là lúc cây lúa yếu ớt nhất, cần sự bảo vệ đặc biệt.

• Trước khi sạ: Rút cạn nước, đánh đường nước thật kỹ để mặt ruộng không bị đọng vũng chết giống.
• 0 – 3 ngày sau sạ (NSS): Chỉ giữ đất đủ ẩm (bão hòa nước). Tuyệt đối không để ruộng khô trắng nứt nẻ, mầm lúa sẽ bị héo khô.
• 4 – 7 NSS: Bắt đầu đưa nước láng mặt ruộng (“châm nước”) để giữ ấm cho lúa (nếu trời lạnh) và hỗ trợ phun thuốc trừ cỏ hậu nảy mầm/diệt ốc bươu vàng. Mực nước chỉ cần 1-2cm là đủ.

Giai đoạn 2: Đẻ nhánh (7 – 40 ngày sau sạ) – Giai đoạn “Xiết nước” then chốt

Đây là giai đoạn quyết định số bông/m2. Sai lầm của bà con là giữ nước ngập quá sâu làm lúa đẻ nhánh kém, cây ốm yếu.

• 7 – 25 NSS: Giữ mực nước nông 3 – 5cm. Mực nước này vừa đủ để hòa tan phân bón đợt 1 và đợt 2, giúp lúa hấp thu dinh dưỡng nhanh, đẻ nhánh khỏe. Đồng thời, nước giúp ém cỏ dại không mọc được.
• 25 – 40 NSS (Kỹ thuật Mid-season Drainage): Đây là thời điểm vàng để áp dụng rút nước giữa vụ. Bà con tháo cạn nước trong ruộng, để phơi nắng cho mặt ruộng khô nứt chân chim (khe nứt khoảng 1-2mm) trong vòng 5-7 ngày.

Góc nhìn chuyên gia: “Việc xiết nước giai đoạn này cực kỳ quan trọng. Khi đất khô, rễ lúa bị ức chế, bắt buộc phải cắm sâu xuống tầng đất dưới để tìm nguồn nước ngầm. Nhờ đó, bộ rễ ăn sâu và rộng hơn hẳn so với ruộng ngập nước. Đất nứt nẻ giúp khí độc (H2S, Metan) thoát ra ngoài, oxy tràn vào thay thế, giúp rễ lúa trắng, khỏe mạnh trở lại.”

Để hỗ trợ quá trình này, ngay trước khi xiết nước hoặc sau khi cho nước vào lại, việc bổ sung các chất kích thích ra rễ là rất cần thiết. Sản phẩm [Link nội bộ: Thuốc nở bụi lúa RiceBo] của ECOMCO khi được bổ sung vào thời điểm này sẽ tạo ra cú hích kép: Vừa kích rễ ăn sâu theo khe đất nứt, vừa thúc đẩy quá trình đẻ nhánh hữu hiệu tập trung, hạn chế nhánh vô hiệu (nhánh ăn bám).

Giai đoạn 3: Làm đòng (40 – 60 ngày sau sạ)

Lúc này lúa bắt đầu tượng khối sơ khởi (tim đèn). Cây lúa cần rất nhiều nước và dinh dưỡng để nuôi đòng to.

• Kỹ thuật: Bơm nước vào ruộng và giữ mực nước ổn định 5 – 7cm.
• Lưu ý: Tuyệt đối KHÔNG được để ruộng khô nứt nẻ trong giai đoạn này. Thiếu nước lúc làm đòng sẽ khiến bông lúa bị thoái hóa, bông ngắn, ít hạt, nguy cơ lép cao. Nếu lỡ để khô, phải bơm nước vào ngay lập tức.

Giai đoạn 4: Trổ bông và Thụ phấn (60 – 70 ngày sau sạ)

Giai đoạn lúa trổ bông là thời điểm cực kỳ mẫn cảm (nhạy cảm) với điều kiện môi trường. Lúc này, nước đóng vai trò như một lớp “đệm nhiệt” giúp điều hòa vi khí hậu trong ruộng lúa. Nếu để ruộng khô hạn lúc này, hoa lúa sẽ bị nghẹn, không trổ thoát được hoặc bao phấn bị khô, dẫn đến hiện tượng hạt lép, lửng về sau.

• Mực nước lý tưởng: Duy trì mực nước 3 – 5cm liên tục trong suốt 7-10 ngày lúa trổ rộ.
• Vai trò sinh lý: Nước giúp duy trì độ ẩm không khí trong ruộng, tạo điều kiện thuận lợi cho hạt phấn nảy mầm và thụ tinh. Đặc biệt trong vụ Đông Xuân lạnh giá hoặc Hè Thu nắng nóng, lớp nước này giúp giữ ấm gốc hoặc làm mát ruộng, bảo vệ sức sống của hạt phấn.

Giai đoạn 5: Chín (Vào gạo) và Thu hoạch

Khi lúa đã thụ phấn xong và bắt đầu ngậm sữa (cong trái me), nhu cầu nước của cây bắt đầu giảm dần. Tuy nhiên, bà con không được cắt nước đột ngột ngay lúc này vì sẽ làm hạt gạo bị lửng, gạo bị gãy khi xay xát.

• Giai đoạn chín sữa đến chín sáp: Áp dụng tưới “Ngập – Khô xen kẽ” trở lại. Giữ đất đủ ẩm để rễ nuôi hạt, nhưng mặt ruộng cần khô ráo để hạn chế nấm bệnh tấn công hạt.
• Kỹ thuật “Rút nước cuối vụ” (Terminal Drainage): Đây là kỹ thuật bắt buộc để chuẩn bị cho thu hoạch cơ giới. Bà con cần tháo cạn toàn bộ nước trong ruộng trước ngày dự kiến thu hoạch từ 10 – 15 ngày (tùy thuộc vào chân đất cát hay đất sét).
  • Mục đích: Giúp mặt ruộng khô cứng, máy cắt liên hợp di chuyển dễ dàng, không bị lầy lún, giảm thất thoát sau thu hoạch. Đồng thời, việc cắt nước giúp lúa chín đồng loạt, màu sắc hạt sáng đẹp.

Giải pháp ECOMCO: “Bảo hiểm” chống đổ ngã khi rút nước

Khi rút cạn nước cuối vụ, đất nứt nẻ làm rễ lúa bị đứt một phần, độ bám đất giảm đi. Gặp gió lớn, lúa rất dễ bị đổ ngã (sập), gây thiệt hại nặng nề về năng suất và chất lượng gạo.

Để khắc phục, song song với việc rút nước, bà con cần phun bổ sung sản phẩm [Link nội bộ: Chống sập, chống đổ lúa Dura].

Dura cung cấp Nano Silic thẩm thấu nhanh, tạo thành lớp giáp cứng chắc xung quanh tế bào thân lúa, giúp cây đứng vững trước gió bão ngay cả khi chân ruộng đã khô.

Xử lý tình huống trong quản lý nước

Quy trình chuẩn là vậy, nhưng làm nông là “trông trời trông đất”. Bà con cần linh hoạt xử lý nước trong các tình huống đặc thù sau:

Quản lý nước trên đất phèn, mặn

Đối với các vùng đất nhiễm phèn (Đồng Tháp Mười, Tứ Giác Long Xuyên), kỹ thuật AWD cần điều chỉnh thận trọng.

• Không phơi ruộng quá khô: Nếu để đất nứt nẻ quá lớn, phèn (tầng sinh phèn) ở dưới sâu sẽ theo mao dẫn bốc lên mặt ruộng (hiện tượng “xì phèn”), làm rễ lúa bị ngộ độc, cháy lá.
• Kỹ thuật thay nước rửa phèn: Cần duy trì mực nước cao hơn bình thường (5-7cm). Thường xuyên tháo nước cũ và bơm nước mới để rửa trôi độc chất phèn, mặn ra khỏi ruộng.

Quản lý nước khi gặp mưa bão, áp thấp nhiệt đới

Khi nghe dự báo thời tiết có bão hoặc mưa lớn kéo dài, bà con cần chủ động “xả nước đệm”. Tức là tháo nước trong ruộng xuống mức thấp nhất có thể trước khi mưa. Điều này giúp ruộng lúa có dung tích để chứa nước mưa, tránh tình trạng ngập úng cục bộ gây chết mạ hoặc ngập đòng đòng.

Xử lý ngộ độc hữu cơ bằng nước

Khi thấy lúa bị vàng lá, rễ đen, mùi hôi thối bốc lên từ bùn (ngộ độc hữu cơ), biện pháp cấp cứu nhanh nhất không phải là bón phân, mà là xử lý nước.

• Bước 1: Ngưng bón đạm, tháo cạn nước trong ruộng ngay lập tức.
• Bước 2: Để phơi đất nứt chân chim 2-3 ngày cho khí độc H2S thoát ra.
• Bước 3: Bơm nước mới vào kết hợp bón Lân và chế phẩm kích rễ để lúa hồi phục.

Sai lầm phổ biến của nông dân khi tưới nước

Trong quá trình tư vấn kỹ thuật, tôi nhận thấy nhiều bà con vẫn mắc phải những sai lầm làm giảm hiệu quả của kỹ thuật tưới nước:

1. Tâm lý “Sợ lúa chết khát”: Thấy ruộng vừa cạn nước là bơm ngay, không dám để ruộng khô nứt nẻ. Thực tế, cây lúa chịu hạn rất giỏi, việc để khô giúp rễ ăn sâu và khỏe hơn nhiều so với ngập nước.
2. Rút nước quá sớm hoặc quá muộn: Rút quá sớm khi lúa còn đang vào gạo sẽ làm hạt bị lép, lửng. Rút quá muộn thì đất mềm yếu, máy cắt không vào được, lúa dễ đổ ngã.
3. Phơi ruộng nứt nẻ quá lớn: Ở giai đoạn đẻ nhánh, nếu phơi ruộng quá lâu làm vết nứt to như “đường mương”, rễ lúa sẽ bị đứt gãy cơ học nghiêm trọng, cây mất sức khó hồi phục. Chỉ nên phơi nứt chân chim (khoảng 1-2mm) là đạt.

Câu hỏi thường gặp về kỹ thuật tưới lúa 

1. Ruộng gò cao, không giữ được nước thì áp dụng tưới ngập khô xen kẽ thế nào?

Trả lời: Với ruộng gò, nước thấm lậu nhanh, bà con không cần chủ động tháo nước. Chỉ cần bơm nước vừa đủ láng mặt, sau đó để nước tự thấm rút hết. Khi nào thấy mặt ruộng se khô thì bơm lại. Quan trọng là giữ độ ẩm đất bão hòa chứ không nhất thiết phải giữ lớp nước trên mặt.

2. Tưới ngập khô xen kẽ có làm tăng cỏ dại không?

Trả lời: Có thể, nếu quản lý không tốt giai đoạn đầu. Cỏ dại cần ánh sáng và đất ẩm để nảy mầm. Do đó, trong 7-10 ngày đầu sau sạ và giai đoạn bón phân đón đòng, bà con cần giữ mực nước ổn định để ém cỏ. Chỉ áp dụng phơi ruộng khi lúa đã giáp tán (che phủ đất) để hạn chế cỏ dại quang hợp.

3. Làm sao biết rễ lúa đã ăn sâu đủ chưa nhờ kỹ thuật tưới đúng?

Trả lời: Bà con có thể nhổ thử một bụi lúa ở ruộng tưới ngập khô xen kẽ và ruộng ngập liên tục để so sánh. Lúa tưới đúng kỹ thuật sẽ có bộ rễ trắng, dài, nhiều lông hút và bám đất rất chặt, khó nhổ hơn hẳn so với lúa ruộng ngập (thường có rễ đen, ngắn và mọc chùm trên mặt).

Kết luận

Thưa bà con, kỹ thuật tưới nước cho lúa theo phương pháp “Ngập – Khô xen kẽ” không chỉ là một biện pháp canh tác, mà là một chiến lược đầu tư thông minh. Nước là tài nguyên, và tiết kiệm nước chính là tiết kiệm tiền túi của chính mình.

Việc thay đổi thói quen là không dễ, nhưng kết quả mang lại là hoàn toàn xứng đáng: Chi phí giảm, lúa ít sâu bệnh, năng suất tăng và môi trường được bảo vệ. Hãy bắt đầu áp dụng quy trình quản lý nước khoa học này ngay từ vụ mùa tới, kết hợp với bộ sản phẩm sinh học từ ECOMCO để tối ưu hóa hiệu quả trên từng mét vuông ruộng.

ECOM – NÔNG NGHIỆP TRI THỨC VƯƠN TẦM THẾ GIỚI

✅ Sản phẩm sinh học 100% an toàn
✅ Tư vấn kỹ thuật miễn phí
✅ Hỗ trợ 24/7 trong quá trình sử dụng

📞 Liên hệ ngay: 0336 001 586

🌐 Website: www.ecomco.vn

Youtube :  Ecom TV

Fanpage: facebook.com/PhanthuocsinhhocEcom